Абыт1э Владимир И биография

Презентация по кабардинскому чтению для 2 класса Абыт1э Владимир «Си бажэ»

Так как очень мало материалов на кабардинском языке, эта презентация очень поможет учителям начальных классов, преподающих кабардинский язык.

Просмотр содержимого документа
«Презентация по кабардинскому чтению для 2 класса Абыт1э Владимир «Си бажэ»»

АбытIэ Владимир «Си бажэ»

Псэущхьэхэм я гъащIэм

теухуауэ ящIэм хэгъэхъуэн

Я къеджэкIэм и фIагъым,

бзэм зегъэужьыным хэгъэхъуэн

Бажэр нэгъэсауэ псэущхьэ дахэщ. И пэмрэ и тхьэкумэмрэ фIыцIэщ, и фэкIэ гъуэжь-морафэщ. Ауэ абы нэхъыщхьэу зэрыкъызэфIэщIыжыр и кIапэ дахэшхуэращ. КIапэр пымыту хъунукъым, дахагъым имызакъуэу кIапэм къалэнышхуэ зэфIегъэкI: и Iэпкълъэпкъыр зэхуэдэу , лъэныкъуэкIэ емыщIэу щегъэт. Ар икIи псэущхьэ губзыгъэщ, IэкIуэлъакIуэщ, хьилэшыщ. Бажэр мэзыкум щыпсэуххэркъым, ар мэз лъапэхэм, губгъуэхэм щопсэу.

Ухэмыс а пабжьэм,

КъыхэкI, бажэ цIыкIу.

Уемыщэ ди джэдхэм,

Яхэт сабий джэгухэм,-

Кхъуей хьэл, хьэлу Iыхьэ

Уэ шэч къыстомыхьэ, Ныбжьэгъу сыпхуэхъунщ

Хьэ Лъабыху къоIэнкъым,

I)Усэм дауэ къыхэщрэ бажэ цIыкIур? 2)Сыт хуищIэну жиIэрэ а бажэ цIыкIум епсалъэм? 3)Ныбжьэгъу пэж хъуну пIэрэ бажэ цIыкIур? 4)Ныбжьэгъур дапхуэдэу щытын хуей? 5)Фэ фиIэ ныбжьэгъу?

I)Бажэм теухуауэ сыт къэфщIа нобэ? 2)ФыфIэхьэлэмэту сыт хэлъ бажэм?

Унэм гъэхуауэ усэм фыкъеджэфу зевгъасэ.

АбытIэ Владимир. Стихи.

УСЭ IЭРАМЭ

Хъу ЦIыкIу, жаIэ, журту къалъхугъауэ,
Къызэралъхуу адыгэ хъужауэ,
Зэрыжэпхъыу нэмыцэ щылъхуауэ,
Хэт и щылъхуми зинэкIэ къалъхуауэ!

УлъыхъуакIэ ущыхуейм бгъуэтыжкъым –
Хьэжы пыIэ ныкъуэр лIыщхьэ хъуащ.
Езы цIыкIуми и лъыр и фIэщ хъужкъым –
Хъуэжэ и къуэу зигъэувыжащ.

Жыр кIэIунэу ар емынэунэщ:
Инми нэдми унафэ хуещIыф.
Уафэм щIэуэу иухуауэ унэ,
Къытхуоплъыхри цIыкIуу делъагъуф.

Фемыфыгъуэ зыри, фемыижэ,
Жыр кIэIунэ жыфIэ псор зэхех.
Зэхимыхри хуахьыжыр Iужажэм,
И кIуэгъу-жэгъухэм ди фэри ирах.

Хэтым щыщми псоми ди емыкIущи,
ИрокIуэфыр ди гущIыIу Хъу ЦIыкIу.
Угубжьауэ шыжьу уэ ущыщми,
Уемыубзэу бжьизи уимыгъэкIу!

Зэчий

Хэт жызыIар уимыIэу зэчий,
Чыпэху, Чыгъур – си ныбжьэгъужь?
Уоху, дыбохьейри уэ зы чий,
Пшэ чэтхъа Хэкум щодыгъужь.

Уоудэ пшэхэр удым хуэдэу,
Зы дадэжь щIакIуи къыхыбох,
Хамэм ущIыгъуу усэ куэду,
Домбейм и джабэми щыботх.

Дыбогъэтхытхыр уи уэрэдым
Делэ дебгъэщIу дедэIуху,
Дэ тлъэмыкIынур, фщIэрэ, куэдым –
Псым я нэхъ нэфыр ещIыф дыху.

Щыхуейми уафэм щхьэ трелъхьэ,
Пшэхэм я хьэлъэм дыщихъумэу,
Кърегъэс уэсри нэуэжь Iулъхьэу,
Ди кIаси паси ныщIихъумэу.

Мыр фи фIэщ мыхъумэ фыбгъэдыхьэ
Чыпэху, Чыгъур – си ныбжьэгъужь.

Акъыл гъуэжь фищIмэ фымыпыхьэ,
Iыхьэ фхуищIынур фагъуэщ, гъуэжьщ:

ДищI имытыжми Хъуэжэ – дадэ,
Къыхуигъэнащ абы зэчий.
ХьилагъкIэ си гур темыкIуадэ:
КъыхещIыкIыф хьэуами чий!

БлэкIам и нэщхъыр

НэкIэрэ укъэмыпыджэ,
БлэкIам и дыджым и щхьэкIуэ.
КIухьэныр ягъэув щхьэкIэ,
КIэн джэгур ар – мы фо хьэкIуэ.

КIуэж, зыгъэбзэх, теджэгукI,
БлэкIам и нэщхъ, и хьэдагъэ.
Лей зыщIэ, уи Iэр фIрегъукI!
Бгъэвухэр сыт адыгагъэ?

Уи гъэрхэм дэ дапэплъытрэ,
Коммунист партыр уи джатэу,
Адыгэ тIэкIур дыупIытIрэ,
Дыбгъэпсэуаи дыбгъэщатэу?

Зебгъэщхьами у-Ленинакъым,
ЗебгъэIэтми у-Сталинакъым.
Уи нэ къыщихуу уоуб блэкIар –
Тетыгъуэу зэгуэр пIэщIэкIар.

Уи пащIэкIэ ущIэгуфIыкIми,
Уи нэщхъхэр зэхыбогъауэ,
Пкъыуэ узыр зикI къомыфыкIми,
УзгъэфIауэ блэкIам уозауэ.

Коммунистми уэ уащыщакъым,
Фащэ нэпцIкIэ уадэшэсами,
Шыпсэ дыдэми и мэ пщыуакъым,
Совет жьантIэм удагъэсами.

А псори си сабиигъуэщи,
ПщIыхь гъэфIауэ куэдрэ солъагъу,
Си щIалэгъуэм и уэлиигъуэщи,
Солъыхъуэ ноби и фэгъу.

УэсфыгъулIэу псалъэ жысIамэ,
Парт билетыр щыхьэт пхузощI.
Ар уэ пщIэжкъым узукIыж къамэр,–
Уи илъэсхэр мэткIур, мэкIуэщI.

Iэ сэмэгур уи куэщI илъхьэжи,
Уи Iэ ижьыр жьэпкъ щIэгъэкъуэнщ.
Нэщхъ зэхэуэ, бгъэщIам хэплъэжи,
ЖыпIа, пщIахэр лагъым къэуэнщ.

Уи гукъеуэм сыхэдэIуэнути,
Нэщхъ зэхэлъхэр лъыпцIа Iунэжьщ,

Парт бюрокIэ узгъэдэуэнути,
Унэ Хужьри уэ зымкIэ нэщIщ.

Си щIэщыгъуэ зэи хуимыкIыу,
Сигу къокIыжыр – сыкомсомолщ,
Пионерри си гум пымыкIыу
КъыздокIуэкIыр – сэ сымымэл.

ЦIэ лей сиIэхэм ямылъытауэ
Лъынтхуэм итыр си адыгэлъщ.
Зыгъэнэплъи уэ къызэдауэ,
Адэжь лIыгъэ и хъуаскIэ схэлъщ.

Уэ пхэлъыжыр уи нэщхъ зэхэуэщ,
Уардэ унэр зи пщIыхь хэмыкI.
КIэ къурыкъухэр си лъэпкъ гукъеуэщ,
Си блэкIари си гум пымыкI.

Жьынду — дамэдамэду

Адыгэ псори уэ пхуэдэнум,
Дыунэхъужащ – диIэжкъым лъэпкъ.
Уипкъ къикIыкIа уд хэудэным
Къытхугуегъэхур гъащIэ нэпкъ.

Зи бзэгур блащхъуэ саугъэту,
Зи щэхур выщхьэ дарикъэту,
Нэмэз зыхуэпщIыр пщIэжрэ – хэт?
Хьэт лъапсэм и гукъуэпси пхэт?

Урещхькъым зыкIи адыгэлIым,
Атиллэ* и щылъху къуенару.
Уэ пщIыхькIэ уофэ анэм и лъым,
Ебгъэхьат плъыгъэми уову.

Зы махуэ жиIэм уедэIуакъым,
Игу умыуIэу упсэуакъым.
Иджы ущотхъур кхъэм щыгуIэм:
«Дэнэ, си лъапIэ, уздэщыIэр?»

Ар здэщыIэми унэсынщ,
Мы дунейм теткъым мылIэжын.
Кхъэ мащэ псыIэр къыплъысынщ,
Къыпщхьэмыпэжу уи тет-жын.

Уэ къопщылIэнущ улIэм блэшхуэ,
ЩхьэкуцIым пцIыбэр иришхыкIыу,
ЗыкъиушэкIрэ къыпщыгушхуэу,
Уегуоун анэм плъимыгъэкIыу.

Хьэдрыхэ дыдэм уэ хьэрэм,
УщащIынщ, сощIэ сэ, Атиллэ.
Зебгъэщхьми узэхъуапсэ бгъэм,
Ужьынду дамэщи – сыхулIэ!
_______________________________
*А т и л л э – гунн гущIэгъуншэхэм я дзэпщт.

ШыкIуртIым

ШыкIуртIым, шыкIуртIым,
Ухэлъщ сабэм уодыхьэшх.
КъысхуощI накIэ, зэм IэштIым,
ТIымэ и бын мыхьэмышх!

Шэджэгъуашхэщ мыIэрысэр,
КхъужьIэрысэри ерчынщ.
Бжьыхьэ жыгхэращ ди нысэр.
Къолъэпауэм уричынщ.

Уэ пачами ущымыщ,
IэфIи фIэIуи зыщIэмылъ,
Теплъэ тIэкIукIэ ущомыщщ,
Къозытари хэт нэмыплъ?

Плъыфэу пщIэтыр дыхьэрэну
Угъэгъати жыгыр бгъафIэу?
Бэв пхуэщыным и борэну,
Нэм ухуихьт къудамэм бгъафэу.

Уэфи уэшхи къыплъысами,
Лъэси шэрхъи уиутами,
Жьыбгъэ пхъашэ къокIэсами,
Зыбохъумэ, уохъури дамэ.

Сыт пхуэсщIэнур, е уэ пщIэнур,
ЩIэин нэпцIу шыкIуртIым?
Сыхуеякъым сопсэлъэну:
Уэ уопапщэ, уогурым.

Абдеж къосри сабий гупи,
Укъапхъуатэ, уагъэлъатэу.
Уэ уздадзыращ уи гупэр,
Умыанэу, умыадэу.

Гъерэтыншэхэм я жьыгъэм
Сту уещхьыщэ, шыкIуртIым!
ГъащIэ нэдым и жьыщIыгъэр
ЩIелъэсыкI уэс кхъахэу жьым.

ТIымэ сымэ я джэгуэнрэ
Гуэн щIэнэцIу уолъэтэж.
Мыращ икIэм сэ бжесIэнур:
Къыпоху жыгми псалъэ пэж!

ЩыкIахэм Хасэр зыхуагъэлъасэ

Зыкъытхуагъэхъур муртат гупым,
Зыкъытхуагъэбжьыр ябжь зытелъым.
Дэ дилъ ящIэтми, ди зэгуэпым
Къегъэплъыр уафэр ещхьу пшэплъым.

Ар нэплъ хъужауэ къыдопсалъэ –
Ахъшэ лъэрыкIуэу бжыхь зыхуар,
Дитх дигъэухуэу къытхуодалъэ –
Анэдэлъхубзэр зыхъуэжар.

Хъуэжэ и нэIуу зэ зыкъещIыр,
Адыгэ гъащIэр игъэщIакIуэу,
IэпщакIуэ кIуэрым къытфIегъэщIыр
Дэр щхьэкIэ махуэхэр игъакIуэу.

И ахъшэм цIыхухэр егъэлъасэ,
Iэслъэс хъуа псори егъэжьыщIэ,
ЖьантIэр щыдот апхуэдэм хасэм,
Къандес тфIахьауэ дигъэхыщIэу.

ДигъащIэ псори хабзэ дахэу
И пхэнжагъ кIыхькIэ къытхуегъэIу.
ФыдаIуэт: хъуащ ди бгыжьхэр махэ,
БлэкIам и цIыхухэр къыщощэIу:

– Зэ фыкъэувыIэт!– зэхызохыр
ЩIы къатхэм еха Нэсрэн,
И жьакIэр уэфу сэ къыстохэ:
Сыхэт? Сэ хэт срипэрмэн?

– Фи адыгэбзэр къыдэфхыжи,
Фи жыпхъи хабзи вгъуэтыжынщ,
Фи жын псэукIэм кIэ ефтыжи,
Фи пашэу сэри сытэджынщ! –

КъызжеIэ дадэм аргуэрыжу –
Темытыж цIыхум мы дунейм.
Солъагъу ди бгыжьхэм лъы къапыжу,
ЩыгуIэу я бгъуэщI Сэтэней.

«Фи ней къытщыхуэр» кърагъэкIыу
Муртат щыкIахэм заущэху.
Я Iуэху дагъащIэри тлъэмыкIыу,
ТхьэмыщкIэм къыдат зы сом фэху.

Ей, яцIыхуатэмэ нарт хабзэр,
Iумпэм ящIынут адыгэбзэр?
Ягу итхьэщIынут псынэ къабзэм, –
Ебзым хэмыкIыу дызгъэлъасэм.

Я лъапсэр гъущу флъагъужынущ,
Дыхэвгъэплъэжи я дыгъуасэм,
Ди пщэдей гъуджэм къищыжынущ
Ди хасэр мылъкукIэ зыгъэлъасэр.

Олимп и адэр

Щожей тхьэмадэр Щачэ бгъуэщIым,
Хы ФIыцIэ шхыдэм ныщIэдэIуу –
КъыхэщIыкIами мыулъий гъущIым,
Зегъазэ загъуэу, тIэкIуи щэIуу.

Iунэ етакъым Адыгэкхъэм –
ТекIуахэм Iэнэ яхуэхъуам,

КъыдэпцIыжауэ насып фэкъум
Зыри къикIынкъым къыддигъуам.

Хышхуэр зэщоджэ сабий макъкIэ,
ЛIыхъухэр мэлъащэ толъкъун ныпкIэ,
Фызхэри мабгэ мыух нэпскIэ,
Я щыгу тхьэрыкъуэ щыгъуэу щескIэ.

КIэн джэгу зэхашэ урыс тетхэм,
Лей къытлъысахэр яфIэмащIэу,
Я гур мэлыцI ди лъэпкъэгъу къэтхэм,
ДагъэщI хьэдагъэ щащIэу, плIащIэу.

Олимп и адэм и цIэ дыдэр
ЯщIэну хуейкъым тет щIихьахэм,
Псэуа адыгэхэр ямыдэ –
Къащтэж куэд щIауэ зэпщIыхьахэр.

«Исар адыгэ Щачэ Лъахэм?
Алыджщ, урысхэщ, ермэлыщ…»
Тхыдэ фыщIар хьэдэгъуэдахэу,
Ягуэш текIуахэм – текIуар лIыщ!

Я щхьэ тралъхьэкъым утыкум
Адыгэм и псэр ирахьэн,
ЗыщагъэпскI нэхъри ахэм пцIыкум,
Шыпсэ шхыныгъэур я сыхьэнщ*.

Дунейр чэзукъэ? ЛIы цIыкIу сымэ
Мы дунейр бгъэкIэ яхуэхьын?
КIэн джэгу зэхашэм щоур лъымэ –
Зэгуэр ди лIахэр къэушынщ.

Ныбэнэушкъым нартхэр ноби –
ХьэрамэIуащхьэ щыджэгуар.
Нарт Сосрыкъуи къехьыж тобэ,
ЖыжьэIуэ пэтми зыдэкIуар.

Иныжь абрагъуэм аргуэрыжщи,
Олимп и мафIэр ирехьэжьэ,
ЗыфIэлъэщыжу зэрабгыжщи,
Дэ къыттретхъуэ къихьыр и жьэм.

Зэгуэр ди нартхэм фIадыгъуами,
МафIэр къехьыжыр Сосрыкъуэ.
Фи фIэщ хъужынщ зи фIэщ мыхъуами,
Зиумысыжыпхъэщ къэныкъуэм.

Щожей тхьэмадэр Щачэ бгъуэщIым –
Къэушыжынущ Олимп и адэр:
И бын гуэшахэм ягу хэзгъэщIым
Техуэнущ лъэщу Лъэпщ и уадэр!

Тхьэ ефыгъуэ

Батэкъутэр къыхуахьыр си къалэм,
Блэ уэн гупыр щIым къыщIэпщыжауэ.

Тепщэгъуэ зыхуеIэм ехь и гъаблэм,
Я блэ нэIухэм цIыхуфэр хапщауэ.

ЩIыщIагъщIэсхэм сыт лъагапIэ япткIэ?
ЩIым щыпсэухэр хьэдрыхэ щIалъафэу,
Тхьэ ефыгъуэу мыгъуэм и нэлаткIэ
Къинащ ди кIэм, гууэ яIэр мывэу.

ЯфIэмащIэщ къагъауэр, яхъунщIэр,
НэщI ящI лъахэм щышкIур сабий нэпсыр.
Я ди Псатхьэ, къебгъэх ИлъэсыщIэр
ХуэщI пэIэщIэ зи жагъуэм дыгъэпсыр.

Лъыпсыр пож армырми АдыгэщIым,
ЛIэщIыгъуэжь блэкIахэм къауIауэ,
Къэнэжа си лъэпкъым и гумэщIым
ЯфIэмащIэу лыгъэ ирадзауэ.

Дзей защIауэ а тщIэж щIыщIагъщIэсхэм
КъыдащIылIэ зауэ хэчыхьа.
«ЛаIилахьэр» мафIэу зэщIэзгъэстхэм
Дапщэ хъурэ гуэныхьу къахьар?

Краснодони, Налшыки, Мэзкууи.
Сту куэд дыдэ бзаджэм къащIэкIуар?
Ажал щакIуэу, зыр зым ныщIэгуауэу,
Хъунщ ди нэгум гуауэу щIагъэкIар.

Ягъэ кIынкъым, къытхуэхьэщIэ махуэ,
Уэ къэунэхуи хейм дыгъэIуэтэж,
Илъэсыжь идгъэкIым и лей сахуэу
Дызыхэбгъэплъари хей фэеплъу гъэж.

Уэс къесари исеящ кIэгъуасэм,
Угъурсызхэр дэгъуэт щIихъумам,
Зыдихьыжу гуауэр ди дыгъуасэм,
Сэхъуджахэр куууэ щIивэжам.

Вгъэзэж фи гъуэ, блэ уэн шейтIанузхэ,
Тщхьэщыфх узыгъэжьу фи лагъымхэр.
АдыгэщIым гъымбу къыщхьэщысхэ,
Фахьыжыпхъэт фи шыпсэ залымхэм.

Мэгурым ди къуршхэр. Фахуэшэчкъым,
Чауэ фщIауэ Iуащхьэмахуэ магъ.
Гъэр ар фщIыну фыхуежьами флъэкIкъым
Ди лъэпкъ нейщи – Тхьэм имыIэ къуагъ!

Гур къигъыкIыу сынолъэIур, ГъэщIэу
ИлъэсыщIэ икIи сынохъуэхъу:
Ди бын къэхъухэм къет насыпи, гъащIи,
ЗимыщIасэр ерыкIуэ ирехъу.

Пхуэхъунщ псапэ, гъэхэм уращапхъэу:
Ди пэжыгъэм насыпкIэ хуэпэж.
Гъэм и бэвыр ди бгыжьхэм я дапхъэу,
Хъер щымыщIэу лъэпкъхэр дыгъэфIэж!

Дэ дызэщхьыр

Адыгэ фащэм дроуэркъыр,
Тэмакъым фIэлъщи тфIэкIуэдар,
Дэ пщIэншэу ди жьэри доукъыр,
НэгъуэщIым щыгъмэ дызлъыхъуар.

АтIэ, къэзакъхэм я Iуэху пылъкъэ
Узэрахьэну, лIыхъужь цей?
Ингуш-шэшэнхэм уэ уащыгъкъэ,
УзыщитIагъэкъэ къэрэшейм?

Гъейшей дохъужыр ахэр тлъагъумэ,
Ауэ, си лъэпкъ, зыдмылъагъуж.
Адыгэ фащэм фи гур щIэгъумэ,
Апхуэдэу гугъукъым – щыфтIэгъэж.

Фымыгъеиж щывмытIэгъэжыр,
Фемыфыгъуэж щызытIэгъам.
Уэ нобэ пщыгъыу псоми тщIэжыр
Европэ жыпхъэу зэрыхъащ.

ФIэхъус ефхыж адыгэ цейм,
Ар ей хъужащи зыщтэжам.
ПхуэгъэукIытэн дуней фейцейр?
Дрещхьщ зи ныбжьым щыщтэжам.

Къэдывгъэщтэжыт адэжь лIыгъэр,
КIэс едгъэщIауэ адыгагъэр!
Ди фащи щэни я ухыгъэр
КъыкъуэкIыжынущ Хэкужь дыгъэу.

Уд дерсхэр

Щытащ зэгуэрым щIалэфI цIыкIуу,
Бадзэ тIысар имыгъэлъатэу.
Хуагъэфэщакъым куэд ицIыхуу,
И жьабзэм уэгури иубзытэу.

Губзыгъэ хуейкъэ, атIэ, хасэр?
Къыхурагъэпсыр ар тхьэмадэу.
Хахакъым, си щыхьэтщ мо мазэр,
ЩIидзэри беижь къателъадэу…

Дуней зэхъуэкIым щигъэкIахэм
Я кIэр вагъуэбэу ахъшэ защIэщ,
ЛIыщIыгъуэм зи пхъэ къыдикIахэм
Аргуэру лъэпкъыр дызэIащIэ.

ДагъащIэ ахэм адыгэбзэ,
Хамэбзэ сырхэр къыджьэдасэу.
ЖыпIэн хуеяр, хасащхьэ гъыбзэщ,
Уалъагъури нэжэс уи кхъэдэсэу.

Дагъасэ псори хабзэ мыщIэм,
Ди лъэпкъ и тхыди зэблэшауэ.
Доуш сабийхэр мыхъумыщIэм,
ХощэтыкI анэр езэшауэ.

ПцIышэ лъэрыгущи хасэ пашэр,
Къысхуеший сэри гъуджэ нашэ:
– КъыдэгъэкIыпхъэщ, – жи, – уи «Лъахэр»,
Фащэ хуэщIауэ я нэхъ дахэр.

Уи лъахи махи ибгынауэ,
Иджы щыIэжкъым а щхьэкъутэр.
И анэжь дыдэри нытебгауэ,
Щегъэш хамэщIым батэкъутэр.

ХамэщIым жаIэ, дерс щедэIуу,
Уд зэрыгъалъэм яхыхьауэ.
Зыгуэрхэр щещIэ абдеж щэIуу,
ЯжримыIэу бейхэм «хьэуэ».

МакIуэ и ахъшэр, тракIутэ,
Удыгъэ дерсхэр сту лъапIей?
Уди мэхъуфыр нэмыукIытэу,
МылIа и анэм ар егъей.

Зэмызэгъыжыр къахуэкIуауэ,
ЗэщхьэкIуа хасэр зэроух.
ЗекIуэлIыр къэтщ уд хасэм кIуауэ,
Къэсыжмэ бжэхэр хуIувмых.

ХуIуфхмэ, гущэм хэлъ сабийр
Дерсышхуэ иIэщ итхьэлэну.
Си бийуэ сабэр дрепхъей, –
Ауэ согугъэ сыкъелыну!

Фыз мылъхуэ

Ей, махуэурэ махуэ щIыкIей,
КIэнкIыхьу зэпыкI жэщ къарэ,
Къан пщащэу сту дахэкIейт
КъыщашагъащIэм Нэгуарэ?

«Хэтхэ я щауэ нэхъ бланэ,
Хэтхэ я щIалэ нэхъ бжьыфIэ?»
ЖаIэурэ ди жылэ пщащэр,
Зы закъуэт зыхузэпещэр:

Жантешэхэ я пэлъху Мэсхьудт,
Удэзыхьэхыр и щэнт,
Узыхьыжыпэр и теплъэт –
НэкIуплърэ езыр къудант.

Данэр Нэгуарэ и щхьэцт,
Уэсым и шыпхъурэ нэгухут,
Мыухуэ и бгыр псыгъуабзэт,
Вагъуэ гъуэбзыкIэхэр и набдзэт.

И дзэр къыIупсмэ, псынэхут,
И нэ къулэнхэр нэхулъэт.

Лъэтэнт и щауэр къуршыбгъэу,
Шым ар шэсамэ щыжьыбгъэт.

Губгъэн хэмылъу а тIур
ЩIэткIукIа гъащIэм хуоплъэкI,
ЩIэтыжкъым унэм я нур:
Илъэс ищI-ищIыр йокIуэкI.

Я нэр къыхуокIыр сабийхэу
Хамэм я пщIантIэ щызежэм,
ТIэкIуи йоижэр сабейхэу
Уэрам – уэрамхэм тезашэм.

Шыбэу насыпхэр къэкIуами,
Я гъащIэр щIэткIур щыIакъым,
КъуэбынщэбынкIэ хъуэхъуами,
А хъуэхъур ялъэIэсакъым.

Сабий зыIэтым ехъуапсэу,
Я псэр зы чысэм ихуауэ,
Яхуэмыухуэр бын лъапсэу,
Мэпсэу а тIури куэд щIауэ.

ЕщIэ фыз мылъху зэриIэр
ТемыпыIэжу Мэсхьуд,
Ихъуэжыфакъым и нэIэр,
ЩыIакъым фыз щигъэпуд.

Хамэ сабийхэр я пщIантIэм
Щыджэгумэщ я гурыфIыгъуэр.
Я ди Тхьэ, къиптхар я натIэ
А цIыху нуритIым нэ фыгъуэт.

Ягъэгъужакъым я псалъэ,
ЯлъэмыкI быным щIихъумэу.
Арщ лъагъуныгъэм и пщалъэр,
Фыз мылъхуэ пэтрэ ихъумэу.

Нэгей уз

Узыжьурэ щэнджатэ нэIуу
НэIуасэжьым и къамэ Iэпщэ,
ЩIапщэ мыухкIэ зи макъыр
Къытхуэзгъэлъащэу напэншэ!

Зыкъыпхуэгъэшмэ уи узыр
ЗыкIэрыбдзыни плъэкIын,
ЛъэнкIапIэ щIэхыу уи псалъэр
Шхалъэ дэмыхьэ пхуэщIын?

ЗыбогъэщIагъуэ фэрыщIу,
ЗымыщIэ щIалэр бгъэплъакъуэу,
Уэ хьэрэкъуакIэм нэмыщIу
И нэр зэбгъэплъыни уимыIэу.

Уи тхьэрыIуэныр ди Хасэм
Псалъэ дыгъэлу щову,
Мыув хабзэжьыр уи лъапсэм
КъикIыкIа кIыгуу щогуо.

Уи нэгу сыщIоплъэ фэрыщIым,
ЗызэрыпщI псори уэсэпсщ,
Уи псэр зыхуеIэу Iэужьым
И ижьрабгъур кхъуэ Iусщ.

Кхъуэ Iусщ уи щIакхъуэр, уи сомыр,
Зэщыхъуэ щхъухькIэ къэблэжьыр,
Лажьэ зимыIэ цIыху къомыр
Гъуэмылэ нэпцIкIэ щIэбгущIыр.

Iуэху зэIущIэнкIэ щIэныгъэм
И доктор и щхьэ ухъуащ,
Нэгей щIэныгъэм и уагъэм
Удыгъэу хэлъыр гъэпщкIуащ.

Хьэдрыхэ кIуами уи анэу
Нартхэ япхъу пажэу Уэрсэр,
ЩаIыгъщ абдежми щыхъуанэу,
ЩхьэкIуэ щыхъуауэ уэ пщIэр.

Уи нэгей узыр тхьэмыщкIэм
Хьэдрыхэ кIахэ щепшын,
Пшынэ мыухыу уи щIыкIэм
КъибгъэкIым жеIэ: – Сыжынщ!

Жын щылъхут уи адэр, ящIэжыр,
И щIэщхэр зыгъэжэщIар,
Зимыхьэкъ цIыхум лъыщIэжыр
Уэ кIэщIэбгъэж узыщIар.

Зэ щIэрыIэжи хабзэ уимыIэр
Бэзэр Iэрпхъуэрым къыщыщэхуж:
Хьэжы умыхъуми хьэжы пыIэр
Абдеж щыIэххэщ, щхьэрытIэгъэж!

Сэтэней и нейр

Уэ укъежьат Сэтэнейрэ
Псыхъуибгъум урапщIыхьэпIэу,
Удибгъум уагъэщIыкIейрэ
КIейпейхэм урапыхьэпIэу.

Уэ укъежьат тхьэIухудрэ
ЩIалэ къуданхэм урапсэу,
Уи нэпскIэ я псэр Iубудрэ,
УдагъкIэ щхъухьхэр ящIэпсэу.

Укъепсмэ, удыгъэ бзийуэ,
ЗыпшэщIмэ умазэ щылъхуу,
Шыхулъагъуэр уэ къоущийуэ,
УдиIащ шыпсэ мыухыу.

Мыух уэ щыIэу уи гугъэт,
ГъэрыпIэм итт уигу пфIэсысыр,
IупщIакIэ зыщIхэм я лыгъэт
Гъэхэм я фэбжьу узысыр.

Сыт епщIэжынут адыгэм
Уафэм и лъагэр уи лъэгуу?
Зигу пкъута щауэ бгъэдзыхэм
Уэ зыщыбдзейт зыбгъэдэгуу.

Сэтэней пагэр зэгуэрым
Уэ упичащ Хьэрэмыжь,
Мыва-мыжьауэ хьэрш уэрым
Щыбгъуэтыжакъым нэмыщI.

УтIэщIэкIащи цIэрыIуэр
Нарт щылъхухэр димыгъэжей:
Ди пхъэ къикIыжкъым, Тхьэ соIуэ,
Дэ къытщыхуащи уи ней.

Илъэс мин кIуэцIым адыгэм
Ди кIэр паудыр, даух.
Дэ дрибынми мыдзыхэм,
Хамэхьэр пхъэхщ – дызэпех.

Зэпахыр ди щIыр, ди дыгъэр,
Гъэр ящIа Хэкури зэпах,
Хапхъэжащ удхэм ди лIыгъэр,
Ди мази вагъуи ттрах.

Хэку димыIэжым и гъыбзэр
Жьыбгъэ щхьэхуитым къреш,
Къуэш нэпцIхэм тхужаIэ шыпсэр
Хьэдрыхэми щахуэмыгъэш.

Хьэршым щезэш, дыныппоплъэ,
Дызгъэплъэкъуа Сэтэней.
Адыгэр дехьыр уи гъаблэм –
Къытхуэбгъэна пщащэ нейм!

Рабочая программа в 6 кл «Кабардинская литература»

Обращаем Ваше внимание, что в соответствии с Федеральным законом N 273-ФЗ «Об образовании в Российской Федерации» в организациях, осуществляющих образовательную деятельность, организовывается обучение и воспитание обучающихся с ОВЗ как совместно с другими обучающимися, так и в отдельных классах или группах.

Рабочие листы и материалы для учителей и воспитателей

Более 300 дидактических материалов для школьного и домашнего обучения

Зэрылажьэ программэр зэхэлъхьащ мы къэк1уэну нормативнэ тхылъхэр и лъабжьэу:

Федеральнэ государственнэ стандартыр (от 017.12. 2010 г. № 1897)

Урысей Федерацэм щ I эныгъэ егъэгъуэтынымк I э 2012 гъэм декабрым и 29-м къищта федеральнэ закон № 273- ФЗ-р, (ред. от 29.12.2014) «Об образовании в Российской Федерации» (с изм. и доп., вступ. в силу с 06.05.2014);

Закон КБР от 24 апреля 2014 года № 23-Р3 (ред. от 03.04.2014 года № 71-Р3) «Об образовании»;

Приказ МОН КБР от 30.06.2015 года №676 «Об утверждении республиканского базисного учебного плана для образовательных учреждений КБР на 2015-2016 учебный год »;

Типовой положенэ щ1эныгъэ щызэрагъэгъуэт еджап1эхэм теухуауэ РФ и правительствэм къищта унафэ №196 19 мартым 2001 гъэм къыдэк1ар;

Санитарно-эпидемиологическэ правилэм и нормативхэу СанПиН 2.4.2.2821-10 «Санитарно-эпидемиологические требования к условиям и организации обучения в общеобразовательных учреждениях», зарегистрированные в Минюсте России 3 марта 2011 года, регистрационный номер 19993;

Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм егъэджэныгъэмрэ щ I эныгъэмк I э Министерствэм щ I эныгъэ егъэгъуэтынымк I э I уэхущ I ап I эхэм 2015-2016 гъэ еджэгъуэм зэрегъэджапхъэу къыхиха тхылъхэмк I э къищта унафэр, ( от 31 марта 2014 года № 253)(ред. От 08.06.15 года)

«О республиканском комплекте учебников», от 18 июля 2011 г. N 67-РЗ

«О республиканской целевой программе «Модернизация учебной книги на национальных языках на 2007-2011 годы», от 21 ноября 2007 года N 83-РЗ

Хьэт1охъущыкъуей къуажэм и муниципальнэ курыт еджап1э ещанэм зэхигъэува зэрылажьэ программэм теухуа Положенэм япкъ итк1э (от31.08.12. №144)

Программэр зэхэгъэуващ «Адыгэ (Къэбэрдей-Шэрджэс) литературэ 5-нэ-11-нэ классхэм папщ1э программэ». Авторхэр: Хьэк1уащэ А.Хь., Абазэ А.Ч.,Бак1уу Хь.И.,Гъут 1.М.,Ержыб А.Къу.,Т1ымыжь Хь.Т.Налшык. 2010 гъэм къыщыдэк1ам тету.

Еханэ классым адыгэ литературэр щегъэджыным къигъэув къалэнхэмрэ мурадхэмрэ:

Ныбжьыщ1эхэм литературэм къыхахыу зэхэщ1ык1 лъагэрэ гъэсэныгъэ дахэрэ хэлъу къэгъэтэджыныр;

Ц1ыхум и щапхъэхэр, гуп хэтык1э хабзэхэр благъэми хамэми яхуэфащэ пщ1эмрэ нэмысымрэ къагуры1уэу, Хэкур ф1ыуэ ялъагъуу, дэтхэнэми лъысыпхъэ пщ1эр хуащ1ыжу къэгъэхъуныр;

Еджак1уэхэр я анэдэлъхубзэмк1э зек1уэ 1уэры1уатэмрэ тхыгъэ нэхъыф1хэмрэ щыгъуазэ щ1ыныр:

1уэры1уатэм и л1эужьыгъуэхэр, литературэ тхыгъэхэр псэк1э зыхащ1эу, зэпкърахыфрэ абы хэлъ щыщ1эныгъэхэмрэ ф1агъхэмрэ литературэмрэ тхыдэмрэ ящыщ щапхъэхэр къагъэсэбэпурэ къагъэнэхуэфу, егъэсэныр:

Анэдэлъхубзэм хуэфащэ пщ1эр хуащ1у ик1и абы иригушхуэу къэгъэхъуныр;

Лъэпкъ литературэм и тхыдэмрэ и нобэрей щытык1эмрэ куууэ щыгъуэзэныр;

Ц1ыхугъэм, гущ1эгъулыныгъэм хуэгъэсэн, нэгъуэщ1 лъэпкъ культурэхэм, динхэм шы1эныгъэрэ зыхэщ1ык1рэ хуа1эу гъэсэныр

Адыгэ литературэр 1эмал имы1эу джын хуейхэм ящыщщ. Абы мыхьэнэшхуэ и пщэ къыдохуэ щ1эблэм бзэм и 1эф1ыр зэхищ1эу, ф1агъ-дахагъымрэ гурымыхьымрэ зэхигъэк1ыфу, лъэпкъми ц1ыхубэми л1эщ1ыгъуэк1эрэ къыдэгъуэгурык1уэ художественнэ дуней еплъык1э телъыджэр игъэбатэу къэхъунымк1э. Ар дэ1эпыкъуэгъу хуохъу зи акъыл зэщ1эувэ ныбжьыщ1эм и анэдэлъхубзэмрэ Хэкумрэ ф1ыуэ илъагъуу, дуней щэнхабзэм щыгъуазэрэ езым и лъэпкъ щэнхабзэм ар ирилъытыжыфу къэхъунымк1э.

Литературэр убгъуауэ джыным кърок1уэ еджак1уэхэм я бзэм зиузэщ1ыныр, ф1агъ-дахагъым и хабзэхэр бзэм зэригъэшэрыуэ 1эмалхэр къагуры1уэныр; лъэпкъ литературэм и зыужьык1эмрэ и щытык1эмрэ щыгъуэзэныр; художественнэ тхыгъэр ф1агъ-дахагък1э зэпкърихыфу есэныр.

Адыгэ литературэр егъэджыныр къызэгъэпэщыпхъэщ компетентностнэ (лъэк1ыныгъэхэм зезыгъэужь) бгъэдыхьэк1эм тету. Абы тещ1ыхьауэ еханэ классым зыщаужь:

коммуникативнэ (зэрызэгуры1уэ, зэрызэпыщ1а) компетенцэхэм.

Еханэ классым щеджэ еджак1уэхэм адыгэбзэмк1э ягъэзэщ1апхъэ лэжьыгъэхэр, я зэф1эк1хэр, щ1эныгъэр егъэф1эк1уэнымк1э ахэр зыхуэунэт1ахэр (компетенцэ елъытауэ)

Щ1эныгъэм и ф1агъыр къэзыгъэлъагъуэ унэт1ыныгъэхэр:

предметымк1э ягъуэт лъэк1ыныгъэхэр (предметные компетенции)

гъащ1эм, ц1ыхухэм яхэтынымк1э ягъуэт лъэк1ыныгъэхэр

культурэ куэдым хэзэгъэнымк1э, ар зыхащ1энымк1э ягъуэт

лъэк1ыныгъэхэр (поликультурные компетенции)

информацэ зэхуэхьэсыным, абы и къэгъэсэбэпык1эм ехьэл1ауэ

ягъуэт лъэк1ыныгъэхэр (информационные компетенции)

гъэсэныгъэ елъытауэ ягъуэт лъэк1ыныгъэхэр (общекультурные

Еханэ классым адыгэ литературэмк1э и программэр джыным сыхьэт 68-рэ хухах, тхьэмахуэм сыхьэтит1 ирет.

Адыгэ литературэр щебгъаджэк1э къэбгъэсэбэп хъунущ мы къэк1уэну 1эмалхэр (методхэр):

Мы къэк1уэну щытык1эхэр (формэхэр):

къэ1уэтэныгъэмрэ зэпсэлъэныгъэмрэ зэгъусэу, нэгъуэщ1хэри

Еджак1уэхэм ягъуэта щ1эныгъэр къызэрапщытэ щ1ык1эхэр:

жьэры1уатэу блэк1а темэхэр къапщытэк1эрэ,

тхыгъэ лэжьыгъэхэр ятхк1эрэ,

тест лэжьыгъэхэр ягъэзащ1эк1эрэ,

художественнэ тхыгъэр зэпкърахк1эрэ, нэгъуэщ1эхэри.

Еханэ классым щеджэ еджак1уэм оценкэ зэрыхуагъэув щ1ык1эхэр:

«5» ягъэув ядж произведенэм и текстыыр тэмэму ищ1эмэ ик1и куууэ къыгуры1уэмэ; абы хэт ц1ыхухэм яку дэлъ зэхущытык1эр, я хьэл-щэнхэр, я 1уэхущ1афэхэр, 1уэхугъуэхэм я зэк1элъык1уэк1эр къызэрыгъэлъэгъуар ик1и тхак1уэм къигъэсэбэпа художественнэ средствэхэм я мыхьэнэр къыгуры1уэу тепсэлъыхьмэ; литературэм и теориер ищ1эмэ, теорием теухуауэ и1э щ1эныгъэр нэсу къигъэсэбэпмэ; произведенэм и содержанэм щытепсэлъыхьк1э лъэхъэнэм, гъащ1эм ирипхыфмэ; и бзэр дахэмэ , къулеймэ, гъэхуауэ ик1и зыхищ1эу, псынщ1агъ мардэм тету къеджэмэ.

«4» ягъэув ядж произведенэм и текстыыр тэмэму ищ1эмэ ик1и къыгуры1уэмэ; абы хэт ц1ыхухэм яку дэлъ зэхущытык1эр, я хьэл-щэнхэр, я 1уэхущ1афэхэр, 1уэхугъуэхэм я зэк1элъык1уэк1эр къызэрыгъэлъэгъуар ик1и тхак1уэм къигъэсэбэпа художественнэ средствэхэм я мыхьэнэр къыгуры1уэу тепсэлъыхьмэ; литературэм и теориер ищ1эмэ, произведенэр щызэпкърихк1э литературэм и теориер къигъэсэбэлыфмэ; лъэхъэнэм, зэманым епхауэ произведенэр зэпкърихыфмэ; и бзэр, къеджэк1эр мы1еймэ. Ауэ и жэуапым щыщ1эныгъэу зы е т1у нэхъыбэ хэмытмэ.

«3» ягъэув, ядж произведенэр зэрищ1эр ик1и къызэрыгуры1уэр и жэуапым къуигъащ1эмэ; произведенэм хэт ц1ыхухэм яку дэлъ зэхущытык1эр, я хьэл-щэнхэр, я 1уэхущ1афэхэр, 1уэхугъуэхэм я зэхэлъык1эр къызэрыгъэлъэгъуар ик1и тхак1уэм къигъэсэбэпа художественнэ средствэхэм я мыхьэнэр къызэрыгуры1уэр къыжи1эфмэ; литературэм и теориер ищ1эмэ, ауэ произведенэр щызэркърихк1э тэмэму къимыгъэсэбэпымэ; произведенэм и содержанэм щытепсэлъыхьк1э лъэхъэнэм, гъащ1эм иримыпхыфмэ; и бзэм, къеджэк1эм щыщ1эныгъэ куэд и1эмэ; и жэуапым зэк1элъык1уэк1э тэмэм имы1эмэ.

«2» ягъэув ядж произведенэм и текстым емыджамэ, содержанэри щ1агъуэу имыщ1эмэ; литературэм и теорием щыщ гуэрхэри имыщ1эмэ; и бзэм, и къеджэк1эм зык1и аразэы укъимыщ1мэ.

«5» ягъэув, тхыгъэр зытепсэлъыхьыр тэмэму къыгуры1уэмэ ик1и зэк1элъык1уэу, гуры1уэгъуэу, тэмэму къи1уэтэжамэ, псалъэухахэр ек1уу иухуамэ, псалъэ лей къыхимыгъэхьамэ, пэжырытхэмк1э зы щыуагъэ ф1эк1 имыщ1амэ, нагъыщэ гъэувык1эмк1э щыуагъэу зы ф1эк1а хэмытмэ.

«4» ягъэув, тхыгъэр зытепсэлъыхьыр тэмэму къыгуры1уэмэ ик1и зэк1элъык1уэу, гуры1уэгъуэу, къи1уэтэжамэ, стилистическэ щыуагъэу зы – т1у, пэжырытхэмк1э щыуагъэу т1у, нагъыщэ гъэувык1эмк1э щыуагъэу зы – т1у ф1эк1а хэмытмэ.

«3» ягъэув, тхыгъэр зытепсэлъыхьыр мы1ейуэ къыгуры1уэмэик1и къи1уэтэжмэ, ауэ къэ1уэтэжык1эм щыуагъэу зы – т1у нэхъыбэ хэмытмэ е и зэк1элъык1уэк1эм ныкъусаныгъэ мащ1э ф1эк1 имы1эмэ, тхыгъэм хэт стилистическэ щыуагъэхэр щы, пэжырытхзэмк1э ик1и нагъыщэ гъэувык1эмк1э щыуагъэхэр зэхэту блы нэхъыбэ мыхъумэ.

«2» ягъэув, къызэджар къызэрыгурымы1уар къыщи1уэтэжым къигъэлъагъуэу щыуагъэ зыбжанэ ищ1амэ, тхыгъэм зэк1элъык1уэныгъэ, зэпхыныгъэ яку имылъамэ, стилистическэ щыуагъэ зыбжанэ хэтмэ, пэжырытхэмк1э, нагъыщэ гъэувык1эмк1э щыуагъэхэр зэхэту блы нэхъыбэ ищ1амэ.

«5» ягъэув орфографическэ щыуагъэ е пунктуационнэ щыуагъэ зы ф1эк1 хэмытмэ.

«4» ягъэув орфографическэ щыуагъэу т1у пунктуационнуиэ щыуагъэу т1 у ф1эк1 хэмытмэ е орфографическэ щыуагъэу зы нэхърэ пунктуационнэ щыуагъэу щы нэхърэ нэхъыбэ зыхэмыт диктантым.

«3» ягъэув щыуагъэхэм я бжыгъэр орфографическэу пл1ырэ пунктуационнэу пл1ым е орфографическэу щырэ пунктуационнэу тхум щ1имыгъуу щытмэ, е орфографическэу зыри хэмыту пунктуационнэу блы зыхэтым.

«2» ягъэув орфографическэ щыуагъэр блым, пунктуационнэ щыуагъэр блым щхьэдэхамэ е орфографическэу хырэ пунктуационнэу ирэ, орфографическэу тхурэ пунктуационнэу бгъурэ, орфографическэу ирэ пунктуационнэу хырэ хэтмэ.


источники:

http://aheku.net/articles/adgb/usyige/2808

http://infourok.ru/rabochaya-programma-v-kl-kabardinskaya-literatura-969653.html